يةكاني ثةرةستي
يةكانة ثةرةستي (تةوحيد) بةردي بناغةى جيهانبيني ئيسلاميية. ياني ناسيني خوا بة تةنيايي و دوور لة هاوبةشداناني ئةفسانةيي، خوايةكي خاؤين و دوور لة هةر لاوازي و بيَهيَزيك، رةزةن و ياساي سةيري جيهان بؤ خؤي باشترين و راسترين شاهيدة لة سةر خالق بووني تاك و تةنيا و دانا و تواناي ئةو. بة كورتي، تةوحيد بريتىية لةوةي كة مرؤظ ئةبيَت بزانآ كة جيهاني بوون بة ديهيَنراويَكة كة لة نةبوون بة بوون هيَنراوة، كاروباري تةواوي ئةم خةلَقة، رزق، دان و ستان، ذيان، مردن، تةندورستي نةخؤشي و... هةموو لة دةست و ئيرادةي بة توانايي ئةوة.
تةواوي ئةم بة ديهيَنراوانة هةر لة بضوك ترين تؤزقالَةوة تا طةورةترين هاسارة و ياسايةك كة بةسةريدا زالَة، بة طويَرةي ئةقل و بةلَطةي تةواو، شايةتيَكي روونة لة سةر هةبووني بةديهيَنةريَكي حةكيم، دانا و توانا كة ئايةتيَكي زؤر لة قورئاني ثيرؤز ئاماذة بةو بناغة بنضينةيية ئةقلي يةي كردووة.
بةلَآ هةموو ئةوانة شايةتي مةزنايةتي و طةورةيي ثةروةردطارة، كة بة عةقل و فيترةت باوةرِمان ثيَيةو ثةيرةوي ليَى ئةكةين و ئةي ثةرةستيين، و داواي يارمةتي ليَىئةكةين، و ثشتي ثآ ئةبةستين.
خداي يةكتاو بآهاوتا خاوةني هةموو سيفةتةكاني جةمال و كةمالة وةكو:
زانست «علم» بةو واتاية كة خوا ئاطاي لة هةموو جيهاني ئافةرينة لة بضوكةوة بطرة تا طةورة، وة لة هةر كوآ بيَت هةتا لة روداوةكاني ناو دلَى ئادةميزاد ئاطادارة.
هيَز ـ «قدرت» بةو واتاية كة خواي بذون بة سةر هةموو شتكيَدا زالَة، بووني بةدي هيَناوة، خالقة، رزق ئةدات، ئةمريَني و لة ناو ئةبات، هيَزي بآ ويَنةي ئةو هةموو شتيَكي دروست كردووة.
ذيان ـ «حياة» يان ذياني هةميشةيي، سروشتية لة جيهاني بوون ذياني هةبيَ، وةنابآ شتيَك كةخؤي ذياني نةبآ، سةرضاوةي ذيان بيَت، سةرةراي ئةوة زانست وهيَزي هةم قةتاري ذيانيين، ياني هيَزي بيَ ذيان مانايةي دروستي نيية.
توانايي «ارادة» ئامانج لة سةلماندني توانايي بؤخواي طةورة، طةيشتن بةم خالَةية، كة ئةو لة توانايي خؤي ناضار نيية، ياني وةكو طولأ نيية كة بآ ئةوةي خؤي بيةويَت بؤني خؤش بدات.
هةست «ادراك» ياني زانستي لة بارةى هةموو هةستةكانةوة هةية، هةموو شت ئةبينآ و هةموو شت ئةبيسيَ، هةتا ئةطةر زؤر بيَدةنط و هيَواش بيَت.
ديَرين ـ «قديم» ماناي ديَرين ئةوةية كة خوا كؤنة و ئةزةلىية، لة ثيَشدا هةر هةبووة، وةهةر ئةبيَت، ضونكة سةرتاسةري جيهان بة بوون ديَنيت و دريَذة داني بوون و ذينة، وةهةر شتيَك هةبووني لة خؤي نةبيَت، رووداوة و سةربةست نيية، و هةميشة بة بوونةوةري خؤي نيازمةندة، بةلَكو دريَذة ثيَداني بوو نيشي ديسان بة توانا و خواستني ئةو ثيَويستة.
كةواتة لةم روانطةوة جيهاني بوون رووداوةو نيازي بةو هةية، بةلآم ئةو ديَرينةو. لة هةموو كةس بيَنيازترة.
قسةكردن ـ يان دةرهيَناني قسة لة هةر شتيَك كة خؤي بيةوي، يان لة طةلأ هةر كةس لة بةندةكاني ثاك و خاويَن، يان لة طةلأ ثيَغةمبةران و فريشتةكان. وةيان بة جؤريَكي تربلَيَن قسة بةدي ئةهيَنآ.
راستى «صدق» ئةوةي كة وتوويةتي راستة، ثةيمان و عةهديَك كة داويةتي هةر طيز ليَى ثةشيمان نابيَتةوة. هةروةها ثةروةردطاري بذون، خالقة، رزق و روزي ئةدات، بوون بةدي ئةهيَنآ، بةخشةندةية، دلآواية، ميهرةبان و ليَبوورة.
خواي بذون مةزنة، وة لةو سيفةتانةي كة عةيب و كةمايةسي بؤي ديَنن بآ بةشة.
واتة: خوا طةورةية و هيض عةيب و كةمايةسيكَي نيية. ئةو وةكوئيَمة بوو نيَكى ماددى نييةتاجةستةى هةبيَت ، وةلةبةشةكانى جياجيا و بلآوثيَك نةـ هاتوو،وة بة هيض شيَوةيةك هةسـي ثآ ناكريَت و بةضاويشىنابينريَت نةلةدونيا ونة لةئاخرةتدا.
ئةو ماددة نيية، تا بطورِديَت، ئةو شتانةي كة توشي ماددة ئةبن توشي ئةو نابن، كةواتة نةخؤش ناكةوآ، برسي نابى، خةوي نايَت، ثيرو لة ناو ناضيَت، هاوتاو شةريكي نيية، بةلَطةي ئةو يةكانة ويةكتايي ئةوة، سيفةتةكاني ئةوهةر هةمان خوييةتي، وةكو ئيَمة و بوونةوةرةكاني تر نيية، خواي بذون بة هيض جؤر نيازي بة هيض نيية، ثىَويستي بةمةشوةرةت و تةكبير نيية، ياوةر، وةزير، لةشكر، مالأ و سةروةت و ويَنةي ئةوانةي نيية.